Võ Sỹ Đạo Nhật Bản và tập tục mổ bụng tự sát

Hoàng Xuân Thịnh

Mấy hôm trước xem bộ phim “Người Võ sỹ cuối cùng” (The Last Samurai) trên VTV1, có cảnh hara-kiri (mổ bụng tự sát) của một võ sỹ để bảo toàn danh dự sau khi thua trận, tôi muốn viết đôi lời và bình luận về Tinh thần Võ Sỹ Đạo, hiểu được tinh thần này thì phần nào sẽ hiểu được vì sao nước Nhật lại vươn lên mạnh mẽ đến thế từ đống tro tàn thế chiến thứ II. Tư liệu cho bài này được lấy chủ yếu trong cuốn sách được viết từ đầu thế kỷ XX, cuốn “Võ Sỹ Đạo, linh hồn Nhật Bản – Bushido, the Soul of Japan” của tác giả Inazo Nitobe.

Samurai là tên gọi chỉ những người là thị vệ của các lãnh chúa Nhật Bản thời xa xưa, đây là một tầng lớp quân nhân quý tộc xuất hiện từ khoảng thế kỷ XII, phát triển mạnh rồi suy tàn vào thế kỷ XIX, khi Nhật bước vào thời Minh Trị Thiên Hoàng. Võ Sỹ Đạo là một hệ giá trị quy định cách hành xử trong đời sống và trong chiến đấu của các samurai, nó tạo nên tính cách của họ – trọng danh dự, bình thản trước số phận, lặng lẽ phục tùng những gì tất phải đến, không sợ hãi trước hiểm nguy, lãnh đạm với sự đau đớn, thân thiện với cái chết, trung thành khắc cốt ghi xương với lãnh chúa, hiếu thuận với cha mẹ. Hành vi thể hiện tập trung nhất Tinh thần Võ Sỹ Đạo là tập tục mổ bụng để bảo toàn danh dự của samurai.

Khi một samurai bị thua trận, phạm tội, bị sỷ nhục,… – nói chung là bị dồn vào chỗ bắt buộc phải chết thì vinh quang nhất là người đó sẽ được chọn cái chết trong danh dự – chết bằng cách tự mổ bụng mình. Nghi lễ mổ bụng này thì nên đọc từ chính tác giả người Nhật Bản Nitobe trong đoạn mô tả về hara-kiri.

“Bảy người nước ngoài chúng tôi được các quan chức Nhật Bản chứng kiến vụ hành quyết dẫn vào hondu tức chính điện của một ngôi chùa sắp sửa tiến hành nghi thức hành quyết. Khung cảnh ngôi chùa vô cùng thâm nghiêm. Một gian phòng rộng, mái cao đỡ bằng các cột gỗ màu sẫm. Trần nhà treo đầy những chiến đèn lồng lớn màu vàng và những vật trang hoàng độc đáo của một ngôi chùa thờ Phật. Phần sàn nhà trước bàn thờ Phật được kê cao khoảng 3-4 tấc làm thành một cái bục, có chải những chiếc chiếu trắng rất đẹp, chính giữa phủ một vuông thảm dạ màu đỏ. Nhiều ngọn nến đặt trên cao gần đấy tỏa ra một thứ ánh sáng huyền ảo, nhờ đó có thể nhìn rõ quá trình hành hình. Bảy người Nhật Bản yên vị ở bên trái bục cao, bảy người nước ngoài chúng tôi ngồi bên phải. Ngoài ra không còn ai khác.

Không khí chờ đợi hồi hộp. Vài phút sau, một người đàn ông vạm vỡ khoảng 32 tuổi, dáng điệu quý phái mặc lễ phục vải gai đi vào chính điện. Người này tên là Taki Zenzaburo. Đi kèm theo người đó là một kaishaku (còn gọi là “người chặt đầu”, giúp việc cho người mổ bụng tự sát rồi sau đó chặt đầu người tự sát), cùng ba quan chức mặc jimbaori - loại áo thụng bằng gấm thêu màu vàng kim không tay. Ở đây cần nói rõ một điều, kaishaku không phải là đao phủ, kaishaku thực hiện một công việc nghĩa vụ cao thượng, thông thường họ là người thân hoặc bạn của người tự sát. Mối quan hệ giữa hai người này không phải là quan hệ giữa đao phủ với phạm nhân mà là giữa người giúp việc và đương sự. Lần này, kaishaku là đệ tử của Taki Zenzaburo, được các bạn của người tự sát lựa chọn từ trong số mấy kiếm sỹ võ nghệ cao của Taki Zenzaburo.

Với kaishaku đi kèm bên trái, Taki Zenzaburo khoan thai bước tới trước mặt các nhân chứng người Nhật Bản và cúi rạp xuống chào, tiếp đấy họ lại cúi chào bảy người nước ngoài chúng tôi với dáng điệu dường như trịnh trọng hơn. Trong cả hai lần chào, họ cũng được đáp lễ với thái độ cung kính như vậy. Taki Zenzaburo chậm rãi và cực kỳ trang nghiêm bước lên chỗ bục cao, quỳ xuống lạy Phật, sau đó quay lưng lại bàn thờ, quỳ nghiêm chỉnh trên tấm thảm đỏ. Kaishku thu mình ngồi bên trái. Một trong ba quan chức tháp tùng họ đặt chiếc wakizashi bọc giấy trắng lên tam bảo. Wakizashi là một loại đoản đao người Nhật Bản hay dùng, dài khoảng 24 cm, lưỡi và mũi đao sắc như nước. Sau khi hành lễ xong, vị quan chức trao wakizashi cho người tự sát. Anh ta tiếp nhận với thái độ hết sức cung kính, dùng hai tay giơ cao chiếc wakizashi lên trên đầu rồi đặt xuống trước mặt.

Sau một lần hành lễ nữa, Taki Zenzaburo bắt đầu nói với giọng rụt rè, có lẽ do cảm nhận mình đã phạm sai lầm, nhưng nét mặt và âm điệu không hề thay đổi: Tội lỗi là tại mình tôi. Khi thấy những người ngoại quốc ở Kobe định tháo chạy, tôi đã vô cớ ra lệnh bắn vào họ. Vì phạm tội đó nên bây giờ tôi sẽ tự mổ bụng mình. Tôi xin tất cả các vị có mặt tại đây làm chứng cho hành động này.

Sau khi trịnh trọng hành lễ một lần nữa, Taki Zenzaburo cởi áo, để hở lưng và cẩn thận buộc hai tay áo vào hai bắp chân – đây là thông lệ, để sau khi mổ bụng người không bị ngã ngửa ra phía sau, tư thế chết của một võ sỹ cao quý phải là gục người về phía trước. Sau một phút trầm tư, Taki Zenzaburo quả quyết cầm lấy thanh đoản đao ở trước mặt, dường như tập trung toàn bộ tình yêu vào con dao. Xem ra Taki Zenzaburo đang tập trung tư tưởng, rồi loáng một cái, người tự sát đã thọc sâu con dao vào phía trái bụng mình rồi từ từ kéo sang phía phải, sau đó kéo trở lại rồi rạch lên trên. Trong quá trình vô cùng đau khổ đó, nét mặt anh ta không hề thay đổi. Cuối cùng, sau khi rút dao ra khỏi bụng, Taki Zenzaburo đổ người về phía trước, chìa gáy ra. Cho tới lúc này nét mặt kẻ tự sát mới thoáng hiện lên nét đau khổ, nhưng không hề rên một tiếng. Người kaishaku suốt thời gian vừa rồi quỳ bên cạnh người tự sát và im lặng theo dõi toàn bộ vụ việc, bấy giờ mới từ từ đứng lên, dơ cao thanh đại đao. Cùng với ánh đao loang loáng chém xuống, một tiếng xoạch vang lên, kẻ tự sát đầu một nơi, thân một nẻo.

Bầu không khí im lặng như tờ bao trùm lên toàn bộ ngôi chùa, chỉ còn nghe thấy tiếng màu ồng ộc phun ra từ cổ xác chết. Cảnh tượng thật khủng khiếp khi nghĩ tới chủ nhân của cái đầu ấy vừa rồi còn là một trang nam nhi dũng mãnh, cương nghị.

Người kaishaku phủ phục hành lễ, rồi lấy giấy trắng đã chuẩn bị sẵn ra lau vết máu trên thanh đại đao, sau đó bước xuống bục. Thanh đoản đao wakizashi vấy máu được một vị quan chức trịnh trọng cầm lấy mang đi, đó là vật chứng bằng máu của vụ tự hành quyết.

Lúc ấy, hai viên quan đại diện cho Mikado tức Nhật Hoàng, bước đến trước mặt các nhân chứng người ngước ngoài và tuyên bố phán quyết xử tử hình Taki Zenzaburo đã được thi hành đúng luật. Nghi thức hành quyết đến đây kết thúc. Chúng tôi rời ngôi chùa ra về.”

Một đoạn trích khác về hara-kiri.

“Hai anh em Sakon 24 tuổi và Naiki 17 tuổi quyết định ám sát tướng Iyeyasu để trả mối thù cha họ bị viên tướng này giết, nhưng khi lọt vào được doanh trại của gia tộc viên tướng kia thì họ bị bắt. Lão tướng Iyeyasu cảm phục trước dũng khí của hai anh em dám mưu sát ông, bèn ra lệnh để cho họ được hưởng cái chết danh dự. Những người bị xử tử gồm toàn bộ đàn ông trong gia đình hai anh em, kể cả cậu em út Hachimaro mới 8 tuổi. Ba người này bị dẫn vào một ngôi đền dùng làm pháp trường. Một thầy thuốc có mặt tại cuộc hành quyết đã cho tôi đọc cuốn nhật ký trong đó ông ghi lại quang cảnh như sau:

Khi ba anh em ngồi cạnh nhau chờ hành quyết, anh cả Sakon bảo cậu út: Hachimaro, em tự mổ bụng trước đi, để anh xem em mổ bụng có đúng cách không. Cậu út trả lời là cậu chưa bao giờ nhìn thấy cảnh tự mổ bụng, nên cậu muốn được xem anh mình mổ bụng như thế nào để bắt trước cho thật giống. Người anh cười trong nước mắt trả lời: Em nói hay lắm, chú bé kiên cường, thật không hổ thẹn là con của cha chúng ta. Thế là Hachimaro được thu xếp ngồi vào giữa hai anh. Sakon đâm con dao vào bên trái bụng mình rồi bảo em: Em nhìn đây! Bây giờ đã hiểu chưa? Đừng thọc dao sâu quá, vì như vậy sẽ ngã về phía sau. Phải hơi ngả người về đằng trước và qùy hai chân cho thật chắc. Naiki cũng làm như thế, vừa tự rạch bụng, vừa bảo em: Khi thọc dao vào, hai mắt phải mở to, nếu không người ta nhìn vào khó coi, trông cứ như đàn bà chết ấy. Dù có hết hơi sức rồi cũng phải can đảm kéo dao trở ra phía trước. Hachimaro chăm chú nhìn hai người anh làm mẫu. Sau khi hai người anh đã tắt thở, chú bé điềm tĩnh cởi áo đến lưng rồi hoàn thành thao tác tự mổ bụng hệt như hai người anh của mình.”  Hết đoạn trích.

Hara-kiri thể hiện sự quyết liệt, sự trọng nghĩa khinh lợi trong tính cách của samurai. Võ Sỹ Đạo, cụ thể hơn là tinh thần trọng nghĩa khinh lợi đã biến thành tinh thần doanh nghiệp của người Nhật sau thế chiến thứ II, thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của các doanh nghiệp Nhật như chúng ta đều thấy. Cho đến bây giờ sự quyết liệt này vẫn thể hiện trong tính cách của người Nhật, đặc biệt là doanh nhân Nhật. Khi thất bại trong cuộc sống hay khi thất bại trong kinh doanh, người Nhật vẫn chọn cách tự sát. Tỷ lệ tự sát tính trên dân số ở người Nhật vẫn cao nhất thế giới. Theo như tôi biết, khi doanh nhân Nhật Bản vướng phải pháp luật thì toà án Nhật ít khi áp dụng hình phạt nặng đối với doanh nhân, tòa án chỉ tuyên bố án treo là doanh nhân đó hết đường làm ăn do đã bị mất danh dự. Và đó là hình phạt nặng nhất rồi. Tuy nhiên, đây chỉ là ý kiến riêng của tôi – tinh thần không chấp nhận thất bại, đặc biệt nhận định cho rằng sự thất bại gắn liền với danh dự cũng có mặt trái của nó, nó khiến sự sáng tạo và đổi mới, sự uyển chuyển khó xuất hiện và phát triển trong doanh nghiệp Nhật. Vì đổi mới luôn có nghĩa là phải đi qua các thất bại. Theo tôi biết, tinh thần không chấp nhận thất bại cực đoan này của người Nhật khác hẳn người Mỹ, người Mỹ không gắn vấn đề thất bại trong kinh doanh và cuộc sống với danh dự của bản thân, họ coi thất bại cũng là điều bình thường, vì vậy mà nếu thất bại thì có thể làm lại. Tôi nghĩ chính cái đó của người Mỹ khiến doanh nhân Mỹ mang tinh thần sáng tạo, đổi mới nhất thế giới. Khi hoạt động kinh tế ở các nước phát triển nhất thế giới đã chuyển sang giai đoạn lấy sáng tạo, đổi mới, và sự linh hoạt làm động lực phát triển thì tinh thần không chấp nhận thất bại có phần nào là nguyên nhân khiến nền kinh tế Nhật đã trì trệ suốt hơn 1 thập kỷ gần đây không?

05/05/2009

About these ads

3 phản hồi

Đăng trong Các bài viết

3 responses to “Võ Sỹ Đạo Nhật Bản và tập tục mổ bụng tự sát

  1. Lucky

    Mình hòan tòan đồng ý quan điểm này!

    Cứ quan sát cách người Nhật mặc Kimono (cũng là nghệ thuật luôn, mình cho là vậy;-) hay nghệ thuật Trà đạo thì cũng hiểu phần nào văn hóa Nhật – luôn cẩn thận & chính xác đến từng chi tiết!!!!. Đòi hỏi của xã hội với con người cũng thật là khắc khe!!

    Công ty mình & rất nhiều công ty khác đang áp dụng mô hình quản lý sản xuất chất lượng của Nhật, giai đọan đầu thì rất thành công nhưng giờ này đang loay hoay, mình nghĩ phải có một mô hình cải tiến kết hợp hài hòa giữa văn hóa Việt Nam & Nhật thì mới tốt được. Không biết bậc tiền bối có chiêu nào giúp đỡ không?

  2. HàPT

    Trích:
    “ý kiến riêng của tôi – tinh thần không chấp nhận thất bại, đặc biệt nhận định cho rằng sự thất bại gắn liền với danh dự cũng có mặt trái của nó, nó khiến sự sáng tạo và đổi mới, sự uyển chuyển khó xuất hiện và phát triển trong doanh nghiệp Nhật. Vì đổi mới luôn có nghĩa là phải đi qua các thất bại.”

    Thân gửi tác giả của ý kiến:

    Tui cho rằng bạn đã nhầm lẫn khái niệm, hai vụ hara-kiri bạn đã nêu đâu có nói đến thất bại. Vụ thứ nhất là lỗi không thể khắc phục được (bắn vào người khác -> cần phải chết, nhưng được chọn hara-kiri) vụ thứ hai thể hiện rõ tinh thần võ sĩ đạo của cả em bé 8 tuổi (mình ở tuổi đó còn cởi truồng đánh khăng, biết điếu gì)

    Hara-kiri giống như tử vì đạo, là phương thức chết vinh quang nhất không phải ai cũng có được.

  3. ha hong

    @ Lucky: mình nghĩ bạn nên xem lại xem tại sao giai đoạn đầu thì tốt nhưng giờ có những bối rối. Mình thấy công ty NB một khi đã đề ra quy tắc, nội dung gì là thực hiện nghiêm túc từ đầu đến cuối, trong suốt cả quá trình,( tất nhiên họ cũng điều chỉnh những bất cập rất nhanh để hoạt động hiệu quả hơn). Người NB vốn rất kỉ luật, họ tôn trọng quy tắc, nội quy, và tinh thần tự giác từ bé..Nhưng người V mình thì có khi “linh động” chứ k tuân thủ chặt chẽ như họ, ví dụ giai đoạn đầu thì người V mình rất nghiêm túc nhưng sau đó có thể dễ dàng bỏ qua những tiểu tiết, hoặc khi có cấp trên kiểm tra thì làm nghiêm túc từ A đến Z còn không thì bỏ qua..vì vậy tạo ra tâm lý” phong trào” dể oải về sau..Bạn không nói rõ cho nên mình không hiểu rõ trường hợp của công ty bạn nhưng vì sống ở NB lâu lâu mình hơi đoan đoán là vậy.
    Chúc bạn thành công!

Gửi phản hồi

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s