Chiếm lĩnh gia tài tinh thần của con người – Kỳ 6

Hoàng Xuân Thịnh

6. Nói thêm về chiếm lĩnh khái niệm

Tư duy

Bạn đang ở Nhà Hát Lớn Hà Nội, 8h sáng nay bạn phải có mặt ở sân bay Nội Bài, không may suốt đêm qua trời mưa to, đường ngập trắng xóa. Làm cách nào ra sân bay cho kịp chuyến bay 9h sáng? Hoàn cảnh ấy buộc bạn phải tìm cách xử lý vấn đề. Quá trình ấy được gọi là TƯ DUY.

Ví dụ trên chỉ là chuyện nhỏ, trong cuộc sống, chúng ta phải tư duy rất nhiều để tìm cách xử lý những vấn đề, để tìm lối thoát, để sống tốt hơn…  Khủng hoảng kinh tế, bỗng nhiên mất việc, làm cách nào để sống tiếp đây? Làm ăn thiếu vốn, làm thế nào để có vốn đây? Tắc đường, làm thế nào để đến điểm hẹn đúng giờ đây? … Những câu hỏi cần phải trả lời nhằm có được GIẢI PHÁP để sống tiếp, để làm ăn tiếp.

Tư duy hình thức

“Cái cốc là một hình trụ bằng thủy tinh màu sáng, cao chừng 20 cm, một đáy kín, một đáy hở”. Nói đến cái cốc bạn hình dung ngay cái cốc, ví dụ, như mô tả trên đây. Bạn có thể liệt kê thêm 2, 3, 4, …, 100 thuộc tính của cái cốc, càng nhiều càng tốt, nhưng biết bao giờ thì đủ thuộc tính của cái cốc? Và nếu đã đủ rồi thì có chắc đó thật sự là cái cốc?

Cái cốc như thế nào thì “cái ô tô là…”, “cái máy hút bụi là…”, “cái sơ sở dữ liệu là…” cũng như thế đấy. Biết đến bao gì thì liệt kê đủ các thuộc tính của mỗi cái?

Đấy, tư duy hình thức là như thế đấy. Tư duy hình thức là loại tư duy nhìn thấy sự vật như thế nào thì mô tả nó như thế và… thế là xong. Tư duy hình thức là tư duy về TRẠNG THÁI của sự vật, cách tư duy rất phổ biến trong cuộc sống hàng ngày vì những gì được nhìn thấy chính là trạng thái của sự vật. Thấy sao thì nghĩ vậy, mấy ai nghĩ rằng trạng thái này chỉ là kết cục của một quá trình đã qua!

Điển hình cho tư duy hình thức là chuyện thầy bói mù xem voi. Thầy sờ được vòi thì bảo con voi sun sun như con đỉa. Thầy sờ được chân thì bảo con voi sừng sững như cái cột đình. Thầy sờ được tai thì bảo con voi giống cái quạt… Tất cả các thầy đều đúng và cũng đều sai.

Tư duy khái niệm

Mọi thứ đều biến đổi, những gì đang hiển hiện ngày hôm nay thì ngày mai đã không còn hình hài đó nữa. Quả trên cành có hình hài trước là hoa, trước hoa là nụ, trước nụ là cây, trước cây là mầm, trước mầm là chồi, trước chồi là hạt giống – đó, toàn bộ quá trình biến đổi từ hạt giống thành quả. Muốn có quả bưởi ngon, ví dụ ngon theo kiểu đủ tiêu chuẩn xuất khẩu vào thị trường EU, thì hãy bắt đầu từ việc lựa chọn một hạt giống tốt. Nhưng như thế chưa đủ, khi gieo hạt giống và đến khi hạt giống lớn thành cây bưởi thì hãy chăm bón bằng phân không gây hại cho cây và môi trường, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, khuyến khích sử dụng các biện pháp bảo vệ cây bằng sinh vật tự nhiên, khi cây ra quả thì bọc quả bằng túi ni lông và cứ bọc thế cho đến khi quả hái được, mật độ trong vườn không vượt quá M cây trên N m2… Sơ sơ về các biện pháp chăm sóc cây theo tiêu chuẩn Thực hành nông nghiệp tốt (Good Agriculture Practices – GAP), một hình thức tiêu chuẩn quản lý chất lượng sản phẩm nông nghiệp: rau, củ, quả… Mỗi thị trường lại có một X-GAP cho riêng mình, ví dụ EUREPGAP – một phiên bản của GAP cho thị trường châu Âu – quy định toàn bộ quá trình chăm sóc cây từ khi còn là hạt giống đến khi ra quả, tiêu chuẩn này áp dụng cho tất cả những nước nào muốn xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp vào thị trường châu Âu.

Ai cũng biết quả bưởi là một vật thật trong tự nhiên, hiển hiện thật, ăn được thật, nếu không có con người trên thế giới này thì những cây bưởi vẫn cứ ra hoa kết quả như thường. Ấy thế nhưng “quả bưởi phù hợp EUREPGAP” thì lại là một khái niệm – nghĩa là, trước hết nó tồn tại trong thế giới tinh thần của con người như là kết quả của một quy trình phát triển được chính con người thiết kế và được kiểm soát một cách khoa học. Vì sao? Vì trong thiên nhiên vốn không tồn tại cái gọi là EUREPGAP, tiêu chuẩn chất lượng này hoàn toàn là một sản phẩm tinh thần của con người, được con người viết ra dựa trên bằng chứng khoa học. Vì vậy “quả bưởi phù hợp EUREPGAP” cũng không hoàn toàn là thiên nhiên, trời cho nữa, nó là một sản phẩm do con người làm ra một cách có kiểm soát. Sự kiểm soát này lại nương theo sự phát triển tự nhiên, nội tại của quả bưởi kể từ khi nó còn là hạt giống.

Tư duy khái niệm là tư duy theo quá trình phát triển tự nhiên của sự vật từ trừu tượng đến cụ thể –  từ HẠT GIỐNG (quả bưởi trừu tượng) đến QUẢ BƯỞI PHÙ HỢP EUREPGAP (quả bưởi cụ thể). Tư duy khái niệm là tư duy PHÁT TRIỂN, tư duy sống, nó bao hàm trong bản thân mình tư duy hình thức vì PHÁT TRIỂN chẳng qua chỉ là sự tiếp nối tự nhiên của vô vàn TRẠNG THÁI mà thôi. Mỗi trạng thái như là một điểm trung gian, để lại đằng sau nó một quá trình phát triển, đồng thời là điểm bắt đầu của một quá trình mới. Mầm là trạng thái kết thúc của quá trình phát triển từ hạt giống, đồng thời là trạng thái bắt đầu của quá trình phát triển đến chồi.

Tư duy khái niệm là tư duy hành động

Trong cuộc sống, người ta tư duy là để tìm GIẢI PHÁP, giải pháp như ngọn đèn pha soi sáng đường đi, nước bước cho HÀNH ĐỘNG – hành động sản xuất để có được kết quả mong muốn là sản phẩm, hành động kinh doanh để có được kết quả mong muốn là lợi nhuận, hành động khởi nghiệp để có được kết quả mong muốn là một doanh nghiệp, hành động tổ chức một bữa tiệc để có được kết quả mong muốn là một cuộc vui… Nếu không phải hành động thì đã chắc gì người ta chịu tư duy! “Tư duy là công việc khó khăn nhất, điều này giải thích tại sao lại có ít người dành thời gian để tư duy đến vậy” – (Henry Ford, người sáng lập hãng Ford Motor). Chỉ những ai không hành động, chỉ làm dáng trên ngôn từ thì mới nói hoành tráng, mới mơ ước xa xôi thôi. Trước khi hành động, câu hỏi đầu tiên luôn là: “Bắt đầu từ đâu đây?” Hãy bắt đầu từ hạt giống! Nhưng hạt giống nào?

Tôi đang viết bài này trên một máy tính. Hình hài trước của cái máy tính này là gì? Theo QUY TRÌNH LẬP KẾ HOẠCH CHẤT LƯỢNG, thì hình hài trước của nó là kế hoạch lắp ráp linh kiện, trước kế hoạch lắp ráp linh kiện là bản thiết kế linh kiện, trước bản thiết kế linh kiện là bản thiết kế tổng thể, trước bản thiết kế tổng thể là nhu cầu của người tiêu dùng mục tiêu. Trước nhu cầu của người tiêu dùng mục tiêu không còn gì nữa. Nhu cầu người tiêu dùng mục tiêu chứa hạt giống của quá trình phát triển cái máy tính này. Hãng sản xuất đã bắt đầu bằng việc tìm kiếm hạt giống từ nhu cầu người tiêu dùng mục tiêu.

Hãy thiết kế giải pháp cho hành động bắt đầu từ hạt giống, nương theo sự phát triển tự nhiên, nội tại của hạt giống (dạng trừu tượng của khái niệm) để đến được kết quả mong muốn (dạng cụ thể của khái niệm). Điều có thể gây tranh cãi, điều thật sự khó khăn là:

  • Có chắc hạt giống được chọn đích thực là hạt giống?
  • Có chắc là giải pháp nương theo sự phát triển tự nhiên, nội tại của hạt giống?

(Còn nữa)

29/8/2009

Advertisements

Bạn nghĩ gì về bài viết này?

Filed under Các bài viết

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s